Η Λότε στη Βαϊμάρη – Τ. Μαν

«Αχ ο χρόνος – κι εμείς τα παιδιά του! Μαραινόμαστε μέσα στο χρόνο και κατεβαίνουμε κάτω, η ζωή όμως κι η νιότη ήταν πάντοτε πάνω…»

Δύσκολο να αναμετρηθείς με τον μύθο, εφόσον δεν είσαι εσύ ο ίδιος αναπόσπαστο τμήμα του – κι αν όχι η απαρχή, τουλάχιστον συνέχεια ή κατάληξη. Το να εισέλθεις στην περιοχή της μεγαλοφυίας του Γκαίτε και να δοκιμάσεις να οργώσεις το ίδιο χώμα στο οποίο ο προπάτορας έσπειρε σπορά αθάνατη, δεν είναι έργο για λιπόψυχους και ανεπίγνωστους γραφιάδες μετρίου αναστήματος. Όλοι γνωρίζουν πως η σύγκριση είναι λαιμητόμος που καραδοκεί να επιφέρει άμεσα την πολυπόθητη ισορροπία για εκείνους που «ρίπτουν τα άγια τοις κυσί».

Είναι αδιανόητο για μια συγγραφική μεγαλοφυία του ύψους του Τ. Μαν να μην είχε υπόψη του τα δεδομένα ετούτα. Έχοντας κατακτήσει τη δημιουργική κορυφή, ο αυτοεξόριστος στην Αμερική συγγραφέας σώριασε έναν ακόμα… ογκόλιθο στο πέρασμα που οδηγεί στη Βαλχάλα της Δημιουργίας, διότι «λιθαράκι» δεν δύνασαι να το πεις. Πήρε το αρχετυπικό έργο του Γκαίτε, τα «Πάθη του νεαρού Βέρθερου» (έργο που έτυχε τεράστιας αποδοχής στην εποχή του, αλλά ο ώριμος δημιουργός, δικαίως, το απέρριπτε ως πρωτόλειο και άωρο) και το μετέφερε στο δικό του σύμπαν.

Δεν είναι τυχαίο πως ο εναλλακτικός τίτλος του έργου αυτού είναι «Η επιστροφή της αγαπημένης», καθότι το όλο λογοτεχνικό οικοδόμημα βασίζεται στην επάνοδο της ηρωίδας του «Βέρθερου» (η Λότε υπήρξε ιστορικό πρόσωπο) στη ζωή του Γκαίτε σε ώριμη πλέον ηλικία. Ο Μαν συνεχίζει, τρόπον τινά, εκεί που σταμάτησε ο ποιητής, συνυφαίνοντας τα πραγματικά γεγονότα με τη μυθοπλασία. Η Λότε εμφανίζεται στη Βαϊμάρη συνοδεία της κόρη της και της αναπόφευκτης μετά από δεκαετίες σκιά του γήρατος στο πρόσωπο και τις κινήσεις, πλην όμως ακόμα θαλερή ως μυθιστορηματική ύπαρξη, κρυσταλλωμένη στην εποχή της νεότητάς της.

Η παρουσία της στη μικρή αλλά ιστορική πόλη έχει μια δικαιολογία ως αφορμή (επίσκεψη σε συγγενικό πρόσωπο), αλλά ταυτόχρονα μια βαθύτερη αιτία ως κίνητρο: τη δια ζώσης επαφή του δημιουργήματος με τον Δημιουργό του. Η Λότε ως ιστορικό πρόσωπο έχει εκμετρήσει με πληρότητα το ζην της, με έναν ευτυχισμένο γάμο, πάμπολλους απογόνους και αναγνώριση. Η μυθιστορηματική Λότε, αντιθέτως, αειθαλής, παραμένει ανασφαλής και ημιτελής, επιθυμώντας μια τελευταία παρτίδα με τον Δημιουργό προτού επιτρέψει στη ζώσα εκδοχή της να επιστρέψει στο Μεγάλο Πουθενά.

Ο Γκαίτε, ως γεννήτορας, έφερε στο φως ένα πλάσμα της φαντασίας του, εκκινώντας από μια πραγματική γυναίκα. Έδωσε πνοή στον πηλό, κι όπως όλοι οι Θεοί στη συνέχεια εξαφανίστηκε αιθερολάμνοντας στο δικό του όνειρο που περιλαμβάνει άλλες δημιουργίες, οπτασίες και κυήματα. Απέμεινε λοιπόν το δημιούργημα να περιπλανιέται στον κόσμο, διερωτώμενο ποιος ο ρόλος του, ποιο το νόημα της ύπαρξής του και ποια η σημασία του για τον Δημιουργό. Αν η ζωή της ιστορικής Λότε είναι αποκλειστικά και μόνο οι δικές τις επιλογές, σε ποιο βαθμό η μυθιστορηματική της αποτύπωση, η έγερσή της στη σφαίρα του μύθου, οφείλει να είναι προσωπικό της άχθος; Μήπως εν μέρει ανήκει σε Εκείνον που της το μεταβίβασε εκούσια, που την υποχρέωσε να ενδυθεί την επιλογή του, ούσα η ίδια επιλογή, με τίμημα την αιωνιότητα;

Ο Μαν φέρνει τη Λότε αντιμέτωπη με έναν αριθμό ατόμων που σπεύδουν να την καλωσορίσουν και να συνομιλήσουν με τον μύθο της. Τα περισσότερα κεφάλαια του μυθιστορήματος κινούνται στο δωμάτιο που καταλύει η ηλικιωμένη γυναίκα. Οι επισκέπτες δίνουν την ευκαιρία στον συγγραφέα να εκφράσει τις απόψεις του επί παντός, με τρόπο βεβαίως άρτια καλλιτεχνικό, συχνότερα υπαινικτικό, αλλά και όταν δείχνει να ωρύεται για φλέγοντα ζητήματα, δεν επιβάλει τη φωνή του επάνω σε εκείνη των ηρώων του. Ο Μαν παραμένει… «über alles» συγγραφέας κι όχι αγκιτάτορας ή παιδαγωγός.

Ουδείς βεβαίως εξ αυτών των επισκεπτών δύναται να παρηγορήσει τη Λότε, να της προσφέρει την επιβεβαίωση που έχει ανάγκη. Καθότι όλοι τους διαμεσολαβητές, υμνητές μιας εικόνας, όχι της ίδιας, αλλά εκείνης που οι σελίδες του Βέρθερου τους έχει υποβάλει. Μέσω αυτής, ανεπαίσθητα και υποσυνείδητα, υμνούν (ακόμα και ψέγοντας, διότι καραδοκεί συνεχώς η αποκαθήλωση του ανδρός, αν όχι του ποιητή) τον Δημιουργό και την πένα του. Μικρή παρηγοριά για τη γυναίκα που η ψυχή της διψάει για το άγγιγμα του Ενός, για το οριστικό Ναι.

Στο έβδομο κεφάλαιο παύουν οι διαμεσολαβήσεις, οπότε η εξοχότητά του εμφανίζεται (όχι ακόμη στην Λότε, αλλά στο δωμάτιό του) και ξεκινά παρευθύς ο εσωτερικός μονόλογος. Προφανώς ουδείς δύναται να γνωρίζει τα διαμειφθέντα στο μυαλό του Γκαίτε, αλλά τούτο διόλου δεν αποτρέπει την ταύτιση του νεότερου συγγραφέα με τον πρόγονο, όπου με περισσή οίηση αποδίδει στο είδωλό του σκέψεις, αναμνήσεις, ιδέες. Αίφνης ξεδιπλώνεται σε όλο της το μεγαλείο η Βουή και η Μανία – σαν να αναδύεται μια μελωδία κατανυκτική, να ορθώνεται μπροστά στον αναγνώστη ένας γίγαντας που μιλάει με φωνή ανθρώπου και ημίθεου ταυτόχρονα.

Ο Γκαίτε/ Μαν σε μια «επί του όρους ομιλία», ορμητικά, καταιγιστικά και με δυσήνιο αφηγηματικό ρυθμό, ακροάται την εποχή του, τον αντίλαλο του παρελθόντος, μα και τις αντηχήσεις του μέλλοντος. Προφήτης και Προμηθέας, φέρνει τον λόγο του στους διψώντες για την τέχνη, τη σκέψη, τον βιωμένο και μη χρόνο, προτάσσοντας το μείζον δίχως να αποστρέφεται το έλασσον. Προσωπικά πάθη, ανασφάλειες, η πανταχού παρούσα αισθητική, ο Σίλερ, η ποίηση, ο έρωτας, η μουσική… Και η επωδός, το γερμανικό Πνεύμα, η Γερμανία (χώρα και άνθρωποι), η σχέση της με τα άλλα έθνη, το ιδεατό, η εικόνα που κυριαρχεί στο μυαλό του για το παλαιό μεγαλείο και την Πτώση, όλα εκείνα που εξέθρεψαν τον ίδιο.

Και η παραδοχή, η μανιασμένη άρνηση του διανοούμενου να αποδεχτεί πως το συγκαιρινό του ναζιστικό θηρίο εκπροσωπεί την αγαπημένη του πατρίδα. Ο Ιεροφάντης ορθώνει το τιτάνιο ανάστημά του σε εκείνους που τολμούν να βεβηλώσουν τον ναό και ανακράζει: «Νομίζουν ότι είναι η Γερμανία, αλλά η Γερμανία είμαι εγώ, ακόμη κι αν αφανιζόταν από τη ρίζα θα συνέχιζε να υπάρχει σε μένα». Ύψιστη αμετροέπεια, ψευδαίσθηση μεγαλείου ή απλά de profundis εξομολόγηση που κοχλάζει από τον πόνο της διάψευσης εκείνων που προορίζονταν να μεταδώσουν τα φώτα του υψηλού πολιτισμού στην ανθρωπότητα και αντ’ αυτού την οδήγησαν χαμηλότερα «στου κακού τη σκάλα»; Η απάντηση είναι προφανής: Όταν εσείς οι σφετεριστές παρέλθετε, η δική μου πνευματική λάμψη θα διαλύσει τις σκιές, φέρνοντας ξανά τον Λόγο στους ανθρώπους.

Και η Λότε αναμένει στο μεταξύ τον χρησμό, την απάντηση, το σημάδι της θεϊκής παρουσίας. Ή, έστω, την οριστική διάψευση. Η στιγμή δεν θα έρθει ούτε στο 8ο κεφάλαιο, της συνάντησης στο σπίτι, παρουσία άλλων ατόμων. Η παράσταση δίνεται μπροστά σε κοινό, διατηρείται μια ψυχρή ουδετερότητα, διανθισμένη από ιστορίες, διηγήσεις. Ο Μαν μέσω του Γκαίτε, ευκαιρίας δοθείσης, συνομιλεί με το σύγχρονό του κοινό για το εβραϊκό ζήτημα (είμαστε στη δεκαετία του ’30) και ποικίλα άλλα θέματα. Η ιστορία του πίνακα με το φιλί παγωμένο επάνω στο τζάμι (αναφορά στο έργο του ντα Βίντσι «Ευσπλαχνία») κάνει την Λότε να κοκκινήσει με την κατακλείδα της: «Τυχαία υλοποίηση μιας θαλερής τρυφερότητας που αποτίθεται στο παγερά αδιάφορο. Ήταν κάτι σαν συμπαντικό καλαμπούρι». Όπως ίσως κι η ίδια ένα τυχαίο γεγονός στη ζωή του Γκαίτε, ένα αστείο που το σύμπαν έπαιξε εις βάρος της. Ίσως…

Στο καταληκτικό 9ο κεφάλαιο, ο Δημιουργός καταδέχεται να έρθει σε επαφή με το δημιούργημά του. Η συνάντηση πραγματοποιείται μέσα σε μια άμαξα, όταν η Λότε έχει απωλέσει κάθε ελπίδα. Η ηλικιωμένη γυναίκα ζητά την απάντηση, απορεί, επιτίθεται, εξανίσταται με τη μοίρα της, εκείνη που δίχως να ερωτηθεί βρέθηκε να συνομιλεί με την αιωνιότητα μέσα από τις σελίδες ενός βιβλίου. Άραγε υπήρξε ένα καπρίτσιο, ένα πείραμα, μια μικρή φαντασίωση, όπως λέει και η ίδια, μια πεταλούδα που είχε την ατυχία (μα και την τύχη, δεν το αρνείται) να την τραβήξει κοντά της το δυνατό φως της φλόγας που άστραψε απατηλά στο σκοτάδι της ύπαρξής της; Μα γνωρίζουμε καλά τη μοίρα της πεταλούδας: θα μετεωριστεί φέγγοντας για ελάχιστο χρόνο, προτού η φλόγα αναλώσει το εύθραυστο σώμα της. Το πάθος της για φως είναι και η καταστροφή της, ο μεγάλος αποχαιρετισμός της και η σπαρακτική υπόκλισή της στο τίποτα.

Και ο Δημιουργός; Είναι το κερί, ο πυρσός, καλύτερα, που φωτίζει τις σκιές, εμφυσά ζωή στο μηδέν μετατρέποντάς το σε άπειρο, χαρίζει θάλπος σε όσους τον ακούν, τον διαβάζουν, ομνύουν σ’ αυτόν. Ταυτόχρονα όμως θα καψαλίσει τα φτερά εκείνων που τολμούν να προσεγγίσουν απερίσκεπτα το πυριφλεγέθον άστρο του, θα τυφλώσει όσους θαρραλέα στυλώσουν απροειδοποίητα επάνω του το βλέμμα τους, θα τους εγκαταλείψει στις σκιές όταν αποφασίσει πως ήρθε η ώρα να δύσει, αποσύροντας το φωτεινό του χάδι.

Αναπάντεχα ο Γκαίτε αρνείται για τον εαυτό του τον ρόλο που του αποδίδει η Λότε – η μόνη φύση που του αρμόζει είναι μεν της πεταλούδας, όχι όμως ως θύμα της φλόγας, αλλά ως αποτέλεσμα σταδιακής μεταμόρφωσης. Μεταμόρφωση είναι η λέξη κλειδί, μεταμόρφωση που διαρκεί εσαεί και αποτελεί την έκφραση της δημιουργικότητας, την προϋπόθεσή της, την αφετηρία και τον κολοφώνα της. Ο ποιητής είναι μια εν δυνάμει κατάσταση, μια μικρή εξέλιξη, ένα ακόμα ασταθές βήμα σε απάτητο έδαφος, μια βραχεία πνοή σε ερημικό τοπίο, μοναχικός και ταυτόχρονα συλλογικός. Εκπροσωπώντας αποκλειστικά τον εαυτό του, λογοδοτώντας αποκλειστικά στην τέχνη του, καταλήγει να εκφράζει την εποχή του πληρέστερα.

Ο αποχαιρετισμός είναι θερμός, καθώς Δημιουργός και δημιούργημα ακολουθούν ο καθένας τον δρόμο του: το κλέος για τον ποιητή που αφιερώθηκε ολοκληρωτικά στην Τέχνη προδίδοντας τα ανθρώπινα, «ειρηνικά γεράματα» (η ευχή του) για τη γυναίκα που της έλαχε να παίξει έναν μικρό ρόλο στη μεγάλη Παράσταση που εκείνος έστησε. Η αυλαία πέφτει και οι δευτεραγωνιστές αποσύρονται οριστικά στα καμαρίνια τους, επιστρέφοντας στη μικρή καθημερινή παράστασή τους, όπου τίποτε πλέον δεν σκιάζεται ούτε ορίζεται από το ετερόφωτο θάμπος τής καλλιτεχνικής δημιουργίας.

2 σκέψεις σχετικά με το “Η Λότε στη Βαϊμάρη – Τ. Μαν

  1. Εξαιρετικό κείμενο, για μια ακόμη φορά. Εύγε!
    ΥΓ Τεχνική παρατήρηση: άλλαξε χρώμα στις παραθέσεις, επειδή το πράσινο δεν κάνει καθόλου καλή αντίθεση με το φόντο του ιστολογίου 🙂

    Αρέσει σε 1 άτομο

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s